“Pere” Jean-Barthélemy-Maximilien Nicolson (1734–c. 1790).

Essai sur l’histoire naturelle de l’Isle de Saint-Domingue.

Parijs, Gobreau, 1776 [Colofon: Uit de drukkerij van Antoine Boudet, drukker van de Koning].

8° (21 x 13,5 cm). [2], XXXI, [1], 374, [2] blz. Met een gegraveerde titelpagina en 10 gegraveerde botanische en zoölogische platen.

Tijdgenote groene, harde omslag van pasteboard met handgeschreven titelstrook op de rug, pagina's volledig ongesneden.

               Eerste druk van dit belangrijke vroege wetenschappelijke en beschrijvende overzicht van het Franse koloniale Haïti en, breder geformuleerd, van het eiland Hispaniola.

Hoewel de hoofdfocus van het boek op de natuurlijke geschiedenis ligt, vormt zijn verslag een belangrijke tijdgenote bron voor de sociale geschiedenis van het achttiende-eeuwse Saint-Domingue. Nicolson’s perspectief blijft dat van een Europese geestelijke die binnen de koloniale samenleving schrijft, maar zijn beschrijvingen van de omstandigheden van de tot slavernij gedoemde mensen zijn bijzonder kritisch. Op blz. 54 schrijft hij: “Niets is erger dan hun situatie. We zien de meeste zwarte mensen vergaan in extreme armoede.”

De afsluitende pagina's, 365–371, bevatten een waardevolle bespreking van de Taíno-geschiedenis en materiële cultuur. Nicolson beschrijft rituele voorwerpen, aardewerkscherven en stenen bijlen, waarvan er enkele op de platen zijn weergegeven. Hij klaagt expliciet over de verwoesting die door de Europese verovering is aangericht: “Alles werd met hen vernietigd; hun veroveraars zochten alleen naar goud en bezorgden zich uitsluitend met het verkrijgen ervan” (blz. 365).

Het hoofdartikel over de natuurlijke geschiedenis is opmerkelijk breed georiënteerd. Ongeveer 200 pagina's zijn gewijd aan het plantenrijk, met ongeveer vierhonderd planten besproken volgens hun lokale Creoolse namen, kenmerken, voorkomen, praktische toepassingen en medicinale eigenschappen. Nicolson beschrijft ook het zeeleven, insecten, schaaldieren en andere elementen van de fauna van het eiland, samen met het klimaat, de geografie, de bevolking, het bestuur en de economische vooruitzichten.

Bijzondere aandacht wordt besteed aan economisch belangrijke planten en aan de teelt en verwerking van koffie, suikerriet, indigo, tabak en katoen. Deze beschrijvingen tillen het werk ver boven de conventionele botanie uit: ze bieden gedetailleerd bewijs van landbouwpraktijken, plantageproductie en de tot slavernij gedoemde arbeid waarop de welvaart van de kolonie rustte.

Het werk registreert ook de verwoestende aardbeving van 1770. Nicolson beschrijft het plantagegebied van de Cul-de-Sac, buiten Port-au-Prince, als de volgende ochtend bijna onherkenbaar. Op verschillende plantages, schrijft hij, had de aarde zich geopend “alsof er een ploeg doorheen was gegaan.”

De tien opvouwbare koperplaten illustreren bloemen en andere planten, insecten, schaaldieren en Taíno-artefacten. Samen met de gegraveerde titel vormen ze een bijzonder aantrekkelijk vroeg visueel verslag van de natuur- en cultuurgeschiedenis van Hispaniola.

De naam van de auteur staat niet op de titelpagina en wordt alleen vermeld in de Approbation op blz. 374, waar hij wordt geïdentificeerd als “le P. Nicolson.” Als Dominicaanse priester en natuurlijkundige bracht Nicolson vier jaar door in Saint-Domingue, waar hij van 1769 tot 1773 diende als Apostolisch Prefect van de Dominicanen en als Superieur in Léogâne. Zijn waarnemingen werden verzameld tijdens uitgebreide reizen door de kolonie.

Een zeldzaam en belangrijk werk over de (oude) geschiedenis van Haïti, de Dominicaanse Republiek, de natuurlijke geschiedenis van het Caribisch gebied, koloniale landbouw en slavernij.

Conditie: binding licht aan de randen gesleten en de laatste bladzijden licht stofvies. Anders een goed, onverfijnd exemplaar, bewaard zoals oorspronkelijk uitgegeven in zijn originele pasteboard omslag en met de ongesneden randen intact.

Literatuur: Bradley I, blz. 334; Nissen, ZBI 2973; Pritzel 6695; Sabin 55259; Stafleu & Cowan 6787.