Leonaert Bramer (1596-1674).

Ceres op zoek naar haar dochter (De spot met Ceres); [bijschrift van de kunstenaar: “Dat is mijn teckens boeck”].

Rome?, ca. 1610-1627.

Tekening met penseel en grijze inkt, grijze wassing en verhoogd met opaak wit op blauwgrijs gelagd papier met lichtbruine wassing. Vervaagde signatuur: “L… Bram…”. 15,5 x 17,8 cm. (afbeelding). Op een folioblad, 30,5 x 21 cm., watermerk anker in een cirkel (zoals andere tekeningen uit dit album).

Dit is de enige tekening uit Bramer’s verspreide schetsboeken waarvan bekend is dat hij zijn handschrift en signatuur draagt. Het bijschrift luidt 'Dat is mijn teckens boeck' (dit is mijn tekenboek), in een handschriftstijl die, vergeleken met andere exemplaren van hem, aangeeft dat hij op dat moment nog vrij jong was. Er is altijd vanuit gegaan dat Bramer deze tekeningen in Rome maakte, maar er is geen bewijs dat deze opvatting ondersteunt. Hij had ze net zo goed tijdens een reis of zelfs vóór zijn reis kunnen maken. In ieder geval is het vrij duidelijk dat hij stilistisch nog aan het begin van zijn carrière stond (Bramer was 18 toen hij naar Italië vertrok).
De tekening toont de godin Ceres die op zoek is naar haar dochter Proserpina. Vermoeid en dorstig ontmoet Ceres 's nachts een oude vrouw (Hecuba) buiten haar hut. Terwijl Ceres drinkt uit een kruik met water die de oude vrouw haar heeft gegeven, wijst en lacht een jongen (Stellio) haar uit om haar gulzigheid, en de oude vrouw probeert de jongen te stoppen met lachen. Na deze scène verandert Ceres de jongen in een hagedis als straf voor het spotten met haar (Ovidius, Metamorfosen V 456). Bramer slaagt erin de pijnlijke uitdrukking in het gezicht van Ceres en de afkeer waarmee de oude vrouw de jongen wegduwt vast te leggen. De compositie is opgebouwd met minimale attributen om dit verhaal te vertellen: Bramer tekende alleen een kaars in de hand van de oude vrouw om aan te geven dat het nacht was en een boom om te laten zien dat ze buiten zijn.
Artistiek gezien paste het onderwerp van deze tekening bij Bramer, omdat nachtscènes een specialiteit van hem waren. In Italië had hij de bijnaam “Leonardo della Notte” gekregen. Hij baseerde zijn compositie voor de huidige tekening op een schilderij in Rome van Adam Elsheimer (nu in het Prado), dat in Nederland beschikbaar kwam via kopieën van Nederlandse kunstenaars, waaronder een mezzotint uit 1610 van Goudt (Rijksmuseum RP-P-1937-689) en een ets uit 1633 van Johannes Rutgers (Rijksmuseum RP-P-1903-A-23253). Later in zijn carrière tekende Bramer de scène na de spot met Ceres, waarin ze de jongen in een hagedis verandert (National Gallery of Art, Washington DC, 1985.1.21).
Bramer stond bekend als een uitzonderlijk berucht lid van de rumoerige Bentveughels, een groep jonge Nederlandse kunstenaars in Rome die snel een reputatie opbouwden als gulzige drinkers. Bramer staat erom bekend dat hij in een vechtpartij met Claude Lorraine was geweest.

Conditie: in zeer goede staat. Randen licht vergeeld, hoekjes besmeurd. Zoals bij alle bekende tekeningen uit dit album: genummerd "72" met bruine pen rechtsonder, “Ceres” met vervaagde potloodlijn onder het bijschrift.

Provenantie: Collectie Knorr, Straatsburg (het album); Cornelis Hofstede de Groot, Amsterdam (het album); veiling C.G. Boerner Düsseldorf 174, 4-11-1931, lot 33 (het album); Galerie Gerda Bassenge Berlijn, 5-12-1984, lot 4037 (het album), Erhardt Fine Art, Liverpool (de tekening); veiling Münstersches Kunst- & Auktionshaus Münster, 26-10-2019; Walter Ginhart Tegensee.

Literatuur:

Michiel C. Plomp, Jane ten Brink Goldsmith, Leonaert Bramer 1596-1674, geniale schilder en tekenaar in Rome en Delft, Zwolle, 1994, p. 318, no. 37 (het album).