Groot VOC-aquarel met uitzicht op Porto Praia, Kaapverdië

Johann Christian Friderici [= Frederici] (Heldburg 1766 - Kaapstad 1804).

Prospect van het eyland, en de rheede van St. Iago. Geteekend van Johann Christian Friderici / Verbeelding van de inwoonders op St Iago.

Porto Praia, Kaapverdië, 1783.

Aquarel met zwart inktlijst op handgeschept papier met watermerk Pro Patria met Maid of Dort. 29,5 x 120,5 cm.

Het grootste gedocumenteerde vroegmoderne panoramische uitzicht op Kaapverdië, gemaakt door “de beste VOC-kaartenmaker in Zuid-Afrika” (Koeman). Dit is zijn vroegste bekende werk.
Porto Praia van Santiago is de belangrijkste haven van Kaapverdië. Het diende als belangrijk transportknooppunt voor tot slaaf gemaakte Afrikanen naar de Amerika's en voor het bevoorraden van schepen die naar de Kaap waren gebonden met zout en verse voedselwaren. Deze twee functies van het eiland zijn afgebeeld in de cartouche rechtsboven. Het toont een Afrikaans gezin en voorbeelden van vee: een kalkoen en een geit. De man draagt kleding die ook te zien is op afbeeldingen van plantageschepen in de West-Indië uit dezelfde tijd. De kunstenaar van deze uitzonderlijke tekening heeft de zuidelijke kust van het eiland in zijn volle lengte afgebeeld, maar vanuit een interessant perspectief, waardoor de haven uit het zicht blijft. In plaats daarvan is een boerderij het middelpunt van de aandacht. Hij voegde ook een gemengde vloot van Britse en Nederlandse schepen vredig samen toe. Hoewel de twee naties op het moment van de tekening (1783) in oorlog waren (de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog, 1780-1784), kwamen Britse en Nederlandse schepen in werkelijkheid sinds 1782 zonder conflict samen. In 1781 was Porto Praia het toneel van een grote zeeslag tussen de Britten en de Fransen. Het inzet van de strijd was de toegang tot de Kaapkolonie die nog steeds onder Nederlands bestuur stond. De Fransen, bondgenoten van de Nederlanders, slaagden erin de Britten te vertragen, hoewel de Nederlanders uiteindelijk de Kaap verloren en dit het begin markeerde van de ondergang van Nederland als koloniale grootmacht. Wat betreft de positie van Frederici's tekening in de cartografische geschiedenis van Porto Praia, is er niets dat in verhouding komt qua grootte, detail en kwaliteit. We hebben geen enkel verslag van deze tekening in de literatuur gevonden: deze is niet opgenomen in A. Teixeira da Motas geschiedenis van de cartografie van Kaapverdië: Cinco seculos de cartografia das ilhas de Cabo Verde (1961, gravure IX), noch in de monumentale Grote Atlas van de Verenigde Oost-Indische Compagnie van het Nederlands Nationaal Archief. Beide bevatten wel verschillende andere uitzichten op Porto Praia. Het meest invloedrijke vroegmoderne panoramische uitzicht op Porto Praia is een gravure uit 1772 van Fleurieu na een verloren tekening van Manevillete uit 1763, getiteld Vue de la rade de la Praya dans l’ile de Saint-yago. Dit panorama werd gedurende de late 18e eeuw in verschillende atlassen gepubliceerd. Frederici's tekening toont hetzelfde gebied, maar is zeker geen kopie. Het heeft een iets meer oostelijk perspectief en de tekening is over het algemeen veel gedetailleerder en van hogere kwaliteit dan de gravure van Fleurieu. We hebben ook een aquarel met uitzicht op St. Jago van James Forbes (1773-1861) gevonden: Natives of St. Iago / A view of Porto Praya at the Island of St. Jago [1765]. 45 x 29cm. Biblioteca Nacional (Brasil). “Manuscript upon Brazil”, p. Vista 02. Deze tekening heeft ook een cartouche met lokale bewoners.

Conditie: opsteun geplakt en platgeslagen, talrijke oude plooien met wat scheuren en kleine reparaties, lichte vochtplekken, speldenprikken en oppervlakkige vervuiling.

Literatuur:

Avelino Teixeira da Mota, Cinco seculos de cartografia das ilhas de Cabo Verde. Junta de investigações do ultramar, 1961.

Bea Brommer e.a., Grote atlas van de Verenigde Oost-Indische Compagnie = Comprehensive atlas of the Dutch United East India Company. Vol. V: Afrika. Voorburg, Asia Maior/Atlas Maior, 2009: “Friderici [sic], Johan(n) Christia(a)n (1789[sic]-1791), bombardier, luitenant, kaartenmaker, assisteerde in 1791 de landmeter J.W. Wernich.”

Cornelis Koeman, “Beschrijving van een belangrijke 18^e eeuwse manuscriptkaart van de Kaapkolonie”, in: Africana Notes and News 11(7), pp. 276-287.

Cornelis Koeman, “landmeters in dienst van de VOC in de Kaapkolonie”. In: Tijdschrift voor kadaster en landmeetkunde (1952), pp. 93-96.

Elri Liebenberg, “Unveiling the geography of the Cape of Good Hope: selected VOC maps of the interior of South Africa”. In: History of Cartography (2010), pp. 209-232.

Miele Dirk Haga, Een beeld van een land : Zuid-Afrika gezien door R.J. Gordon, tussen 1773 en 1795 / [Tekst M.D. Haga], Amsterdam, Rijksmuseum, 1995.

www.robertjacobgordon.nl