[“Kapudân Antûn (Kapitein Antoine)”; vertaald door Meḥmet Efendi Mustafâ el-Tercüman(?)].

Mecmûa-i Fenn-i Bahriye Compendium van de maritieme wetenschap in het Ottomaans-Turks [Ottomaans-Turks in Arabisch schrift].

Bulaq [Caïro], Dâr al-Tibâʿa al-ʿÂmira / Bulaq Press, Muharram 1254 AH [maart–april 1838].

Folio, 30,5 x 20 cm. XIV, IV, 92, 48, 98, 176, 158 blz. Met 10 opgevouwen lithografische platen, waaronder kaarten, astronomische en geometrische diagrammen, navigatie-instrumenten en tabellen. Ottomaans-Turks in Arabisch schrift.

Met Ottomaans-Turkse eigendomsinscripties op de voorste plakplaat, waaronder de formule “bu kitābın ṣāḥibi” (“de eigenaar van dit boek”) en namen waaronder blijkbaar Seyyid Davud, Mehmed, Ömer en Necib.

Hedendaags groen kalfsleer, met een klein verguld bloemmotief, rug zonder versiering, gele snijvlakken. Banding wat gewreven en gedeeltelijk versleten; eindvellen ontbreken; eerste vel gedeeltelijk los; eigendomvermelding op de binnenkant van de bovenste kaft.

               Een opmerkelijk vroeg voorbeeld van wetenschappelijke kennis die zich via de drukpers in de Arabische regio verspreidde: dit in Bulaq gedrukte handboek met opgevouwen lithografische platen vertaalt de Europese maritieme wetenschap naar Ottomaans-Turkse instructies voor gebruik in de Arabische maritieme wereld. Geproduceerd in Caïro in het Ottomaans-Turks, is Mecmûa-i Fenn-i Bahriye niet alleen een boek over navigatie, maar ook een materieel getuigenis van de verspreiding van technische kennis over talen, instellingen en regio's in de Arabischsprekende wereld van de vroege negentiende eeuw.

De Bulaq Press was de eerste inheemse moderne Arabische drukkerij en daarmee een van de fundamentele instellingen van de moderne drukcultuur in de Arabische regio. Hoewel er eerder al voorbeelden van drukwerk in Arabisch schrift waren en de expeditie van Napoleon’ de drukkerij kortstondig in Egypte had geïntroduceerd, was Bulaq de eerste blijvend werkende staatsdrukkerij in Egypte, opgericht onder Muḥammad ʿAlī Pasha. Dit werk behoort tot zijn vroege technische en militaire publicatieprogramma en is qua omvang en presentatie een bijzonder ambitieus voorbeeld.

Deze “eerste druk” (zie colofon) biedt een substantieel compendium van maritieme en scheepvaartwetenschap, samengesteld als een praktisch en instructief handboek voor navigatie, scheepvaart en maritieme educatie. Het werk is in vijf delen onderverdeeld en behandelt de wiskundige, astronomische en praktische basis van navigatie, waaronder geometrie, berekening, de bewegingen van hemellichamen, getijden, hydrografie, kustverschijnselen en zeilroutes.

Het boek opent met een versierde lithografische titelpagina met de kop Fenn-i Bahriye, “Maritieme Wetenschap”, gevolgd door het eerste deel, Mabādiʾ-i Fenn-i Baḥriyye, “Principes van de Maritieme Wetenschap”. De inleiding definieert navigatie als de verplaatsing van een schip van het ene punt op zee naar het andere met behulp van berekende koers, afstand en positie. Het werk begint daarom met de wiskundige disciplines die nodig zijn voor navigatie voordat het overgaat tot praktische scheepvaart. Latere hoofdstukken behandelen de bewegingen van de getijden, de berekening van koersen en afstanden, het bepalen van breedte- en lengtegraad, en de toepassing van numerieke tabellen op reële navigatieproblemen.

De tien opgevouwen lithografische platen vormen het wetenschappelijke apparaat van het boek. Ze bevatten een kustkaart met loxodromen, cirkelvormige astronomische diagrammen, geometrische constructies, een armillairsfeer, gradenbooglinialen en navigatie-instrumenten, waaronder een sextantachtig instrument. Deze platen zijn niet louter decoratieve illustraties: de laatste pagina's van de tekst verwijzen de lezer expliciet naar de volgende tabellen en diagrammen voor de berekening van breedtegraad, lengtegraad, afstand, koers en aankomstpunt. De laatste gedrukte verklaring, geplaatst op de verso van de laatste opgevouwen plaat, vermeldt de druk in Caïro in Muharram 1254 AH en stelt dat dit de eerste druk was. Het noemt dit boek ook als Kitāb al-Baḥr (Het Boek van de Zee).

Zoals gezegd is Mecmûa-i Fenn-i Bahriye meer dan een handboek voor scheepvaart. Het is een gedrukt cursusboek in de wetenschappen van navigatie en een van de duidelijkste voorbeelden van hoe de Egyptische drukkerij van de vroege negentiende eeuw gespecialiseerde Europese kennis kon omzetten in lokaal bruikbare technische instructies. Het bevindt zich op het snijvlak van Europese maritieme wetenschap, Ottomaans-Turkse vertaling, Egyptische staatsreformatie en de opkomst van de moderne technische drukcultuur in de Arabische wereld.

Conditie: Banding wat gewreven. Inhoud over het algemeen in uitstekende, schone en heldere conditie; enkele vlekken op de onbedrukte randen van enkele opgevouwen platen, lichte foxing op enkele indexbladen. Twee hedendaagse inscripties op de voorste plakplaat.

Referenties:

Heyworth-Dunne, J. “Printing and Translations under Muḥammad ‘Alī of Egypt: The Foundation of Modern Arabic.” Journal of the Royal Asiatic Society, vol. 72, no. 4, 1940, pp. 325–349.

İhsanoğlu, Ekmeleddin. “The Bulaq Press and the Turkish Books Printed There.” The Turks in Egypt and Their Cultural Legacy, edited by Humphrey Davies, American University in Cairo Press, 2012, pp. 323–344.

Verdery, Richard N. “The Publications of the Būlāq Press under Muḥammad ʿAlī of Egypt.” Journal of the American Oriental Society, vol. 91, no. 1, 1971, pp. 129–132.